Google+
Program animacji TV

Przegląd filmowy

Nauka animacji

O animacji...

"Czerń jest tajemnicą. Światło wydo-
bywa z niej tylko fragmenty. Kino jest dla mnie spotkaniem ze światłem i mrokiem."

                                          Piotr Dumała

Polecamy wywiad z artystą w Magazynie Filmowym 4/32 (kwiecień) 2014

Labirynt - antyutopijna animacja Jana Lenicy

Artykuły » Labirynt - antyutopijna animacja Jana Lenicy

2012-10-16

„Labirynt” jest sztandarowym dziełem Lenicy, uchodzi za jeden z najlepszych polskich filmów animowanych. Zrealizowany został w 1962 roku, jest opowieścią o antyutopijnym przesłaniu, nasączony wieloma symbolami i metaforami.

Nagrodzony między innymi: I miejsce w kategorii filmów animowanych na III Ogólnopolskim FF Krótkometrażowych w Krakowie (1963), I miejsce w kategorii filmów eksperymentalnych na IX MFF w Oberhausen (1963), nagroda FIPRESCI na MFF Animowanych w Annecy (1963), nagroda na III Międzynarodowym Biennale Młodych w Paryżu (1963), nagroda specjalna na MFF w Melbourne (1964) oraz Główna Nagroda w kategorii filmów animowanych na IV MFF w Buenos Aires  (1964).

Technika, w której został zrealizowany „Labirynt” nazywana jest techniką wycinankową lub techniką collage’u.Animacje stworzone z wykorzystaniem tej techniki zalicza się do grupy animacji przedmiotowej - czyli innymi słowy mówiąc do animacji, stworzonej w trzech wymiarach.
Niekiedy powstaje złudne wrażenie dwuwymiarowości, a nawet mylona jest często z animacją rysunkową.
Różnica jednak polega na istnieniu określonej grubości papieru (wycinanki), który jest sukcesywnie przesuwany, tworząc jednocześnie iluzję ruchu.  Zatem animacja wycinankowa opiera się na fizycznej trójwymiarowości przedmiotu przesuwanego, a nie jak w przypadku animacji rysunkowych na kopiowaniu kolejnych rysunków. To krótkie przypomnienie technicznych zasad animacji wycinankowej wydaje się konieczne w celu dalszej analizy i zrozumienia przyczyn, które spowodowały zainteresowanie Lenicy tą techniką.

Lenica uważał, iż technika rysunkowa nie daje mu możliwości indywidualnej pracy nad filmem. Chciał, zresztą jak wielu innych polskich animatorów sam „poprowadzić” swoje dzieło od początku do końca.Decydując się na technikę wycinankową było to możliwe.
Wystarczyło wyciąć określoną formę i przesuwać poszczególne jej elementy, a nie jak w przypadku animacji rysunkowej żmudnie powielać dziesiątki tysięcy podobnych do siebie celuloidów.
Pomimo tego, iż technika ta powszechnie uważana była za oszczędną w formie plastycznej, a nawet surową i banalną w wyrazie Lenica podjął wyzwanie stworzenia ponadczasowego dzieła, realizowanego wyłącznie przy pomocy wycinanek.
W ten sposób przystąpił do stworzenia „Labiryntu”.

„Labirynt” jest dziełem ukazującym skrajności przeplatającego się piękna i brzydoty. Lenica konfrontuje upiorny świat bestii i monstrum z pięknem kobiet o rubensowskich kształtach. Takich sprzeczności w tej animacji jest wiele. 

Akcja filmu toczy się wśród wyludnionych ulic i bloków- przypominających tytułowy labirynt. Bohater- przedstawiony jako człowiek w meloniku (charakterystyczne dla stylu animacji Lenicy) rozpoczyna zwiedzanie miasta z lotu ptaka- mając przyczepione do pleców skrzydła. W pewnym momencie spada i dostaje się do samego centrum zawiłego miasta.
Fabuła filmu skupia się na ciągłej ucieczce bohatera przed czyhającymi na niego na każdym kroku niebezpieczeństwami. Miasto jest pełne zagrożeń, dlatego powoduje uczucie strachu, a nawet przerażenia. Na labirynt składa się całość przestrzeni otaczającej bohatera: struktura miasta, konstrukcja; jawiąca się jako sieci ulic, tunele, ciemne zakamarki. „W przestrzeni miasta upadło prawo, moralność, wartości- zapanował chaos. Miasto wykorzeniło z człowieka ducha i odebrało mu mit; wszystkie ulice i korytarze są tu do siebie podobne, nakładają się na siebie, zwodząc wędrującą po nich osobę”. W ten sposób bohater animacji zwodzony przez mroczne miasto ucieka, stając się bezsilnym i coraz bardziej przerażonym. Na domiar złego kilkukrotnie daje się zwieść pięknym, ale fałszywym kobietom o pulchnych kształtach (rubensowskie kształty- barokowy ideał piękna). Bezinteresownie próbuje pomóc innym, zostając przy tym oszukanym. Okazuje się, że kobiety, do których uczciwie wyciąga pomocną dłoń są oszustkami.

Pierwsza z uratowanych bohaterek świadomie i dobrowolnie znalazła się w rękach potwora, natomiast druga nie dość że nie była ofiarą, to sama była oprawcą i agresorem. Okazuje się, że w świecie w którym się znalazł bohater nie ma miejsca dla miłości, dla romantyków. Kobiety są bezwzględne, niszcząc i podstępnie zwabiając mężczyzn (przedstawionych jako samce o ptasich tułowiach). Pozostali mieszkańcy miasta również budzą niepokój i grozę. Miasto bowiem zaludnione jest wyłącznie przez dziwaczne, zniekształcone i odrażające istoty. W efekcie walka z przytłaczającą codziennością życia miejskiego i ucieczka bohatera kończy się tragedią. Próbując uciec znów wzbija się w powietrze, niestety gromadka goniących go hybrydowych potworków dogania go, człowiek w meloniku upada i umiera.

W fabule filmu nie da się nie zauważyć analogii do mitu o Dedalu i Ikarze. W mitologii greckiej Ikar, syn Dedala (konstruktora i rzeźbiarza) wbrew przestrogom ojca wzniósł się wysoko przy pomocy przyczepionych woskiem skrzydeł.
Miał jedynie uciec z labiryntu, w którym wraz z ojcem był więziony.
Niestety nadmierna ambicja i nieposłuszeństwo doprowadziło go do upadku, a w efekcie śmierci. Bohatera animacji Lenicy spotkała podobna tragedia, tylko trochę w innym porządku chronologicznym- najpierw latał, a później dostał się do więzienia- labiryntu. W efekcie obydwu bohaterów spotkał tragiczny koniec.

„Labirynt” jest gorzką i sarkastyczną groteską na temat współczesnej epoki w dorobku Lenicy -tak pisał Jerzy Giżycki w „Ucieczce ze strasznogrodu”. Niejednokrotnie wypatrywano w nim wpływu twórczości Franza Kafki, który często w swoich dziełach przedstawiał człowieka wyobcowanego, samotnie walczącego z niezrozumiałymi dla niego strukturami. W ten sposób powstał „bohater kafkowski”, którego walka i starania zawsze kończyły się klęską. Sytuacja w jakiej znalazł się przerażony bohater jest często niejasna, a interpretacja symboliki zdarzeń jest bardzo różna. Głównym tematem rozważań kafkowskich jest także samotność głównego bohatera, strach i koszmarne sny.
Nic więc dziwnego, że wielu krytyków filmowych i literackich dopatrywało się silnej więzi Lenicy z Franzem Kafką.
Lenica miał niesamowitą wyobraźnię, która doprowadziła go do zbudowania  fascynującej wizji otaczającego go świata, świata, który jest okrutny, przerażający, a niekiedy nawet nieludzki.

Wartość i ponadczasowość omawianego filmu nie leży wyłącznie w jego treści. „Labirynt” jest przede wszystkim ogromnym osiągnięciem artystycznym, o wysokim ładunku plastycznym. Lenica stworzył całkowicie zintegrowane dzieło, w którym wszystkie warstwy filmu są nierozłącznie połączone. Każda klatka została dokładnie przemyślana, nie ma tu mowy o niepotrzebnych elementach. Budząca podziw koncepcja plastyczna filmu oparta została przede wszystkim na wykorzystaniu kolażu, który posłużył do stworzenia (wykreowania) postaci oraz zbudowania dekoracji miejskiej (architektura, krajobraz, drogi). Lenica do stworzenia kolażu używał wycinanek z czasopism, rycin z frontowych kamieniczek, a także reklam i innych elementów papierowych.
W efekcie stworzył groteskowe wizje ulic, które przypominały budowle z czasów barokowego bogactwa, jednocześnie podkreślając małostkowość, szarość, samotność i bezradność człowieka (w stosunku do tak monumentalnych i przepełnionych przepychem budynków).

 Brak płynności w ruchu postaci, brak dynamiki wydarzeń, zbytnia prostoliniowość i jednostajność to wszystko cechuje omawianą animację. Pomimo tego skutek jest odwrotny: zamiast odrzucać i wzbudzać niechęć, pomaga w stworzeniu nastroju dziwności, mroku(które są zamierzone). Jak pisał Jarzy Giżycki: „to co mówi i pokazuje Lenica nie ma na celu zabawienia widza, epatowania oryginalnością chwytów reżyserskich. Twórca porusza problemu skomplikowane i piekące. Jest w swych dziełach bardzo poważny i głęboko refleksyjny, wbrew zewnętrznym pozorom. Reprezentuje sztukę zaangażowaną w niepokój naszych czasów, z pewnymi obsesjami lęku, ale ostrą i śmiałą, będąc w awangardzie dzisiejszego kin”.

Niepowtarzalny klimat animacji dodaje także warstwa audytywna filmu. Muzyka stworzona przez Włodzimierza Kotońskiego budzi napięcie, a nawet grozę. Dźwięk miał na celu przekazanie rytmów, ruchów i napięć wizualnych.

Podsumowując tę analizę, „Labirynt” jest dziełem pięknym, a zarazem brzydkim. Lenicy udało się przy pomocy brzydoty, z wykorzystaniem turpistycznych zabiegów uzyskać piękno sztuki, doceniane na całym świecie. Pomimo upływu lat i ogromnemu rozwojowi technik tworzenia animacji „Labirynt” nadal zachwyca, nadal jest oglądany i jak widać w tej analizie- na nowo interpretowany. Lenica uwodzi wciąż swą estetyką, prostotą i minimalizmem – dopełnionym surrealistyczną wizją pojmowania świata.


Źródło:
 
Kossakowski A. Polski film animowany 1945-1974, Ossolineum, Warszawa, 1977 Łapińska 
M., Miasto- destrukcyjny labirynt, Kwartalnik Filmowy, 1999 (28) 

Giżycki J., Ucieczka ze strasznogrodu, Ekran, 1963 (11)

  • Dodaj link do:
  • facebook.com